Wat is cholesterol?
Cholesterol is een vetachtige stof die uw lichaam nodig heeft, onder meer om cellen op te bouwen en hormonen te maken. Uw lever maakt het meeste cholesterol zelf aan, ook om gal te maken. Een kleiner deel krijgt u via uw voeding binnen.
Cholesterol lost niet op in bloed. Daarom wordt het door het bloed vervoerd door eiwitten, de zogenaamde lipoproteïnen. Er zijn verschillende soorten lipoproteïnen. De arts kijkt vooral naar twee ervan.
LDL-cholesterol: de slechte cholesterol
LDL-cholesterol wordt vaak de slechte cholesterol genoemd. Bij te veel LDL-cholesterol kan het vet zich ophopen in de wanden van de bloedvaten. Zo ontstaat aderverkalking, die lang geen klachten geeft. Een hoog LDL-cholesterol verhoogt zo de kans op hart- en vaatziekten.
HDL-cholesterol: de goede cholesterol
HDL staat voor lipoproteïne met een hoge dichtheid en heet de goede cholesterol. Het helpt overtollige cholesterol uit het bloed terug naar de lever te brengen.
Totaal cholesterol en triglyceriden
Het totaal cholesterol is de som van alle cholesterol in uw bloed. Triglyceriden zijn een ander soort vet in het bloed. Ook mensen met verhoogde triglyceriden hebben een hoger risico op hart- en vaatziekten. Daarom spreekt Sciensano tegenwoordig over hoge bloedlipiden zoals een hoog cholesterolgehalte. Een hoog cholesterol kan ook samenhangen met andere aandoeningen, zoals diabetes type 2 of een traag werkende schildklier. Uw arts beoordeelt uw cholesterolwaarden altijd samen met andere risicofactoren.
Waarom is een hoog cholesterol gevaarlijk?
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) ontstaan een hartaanval en een beroerte meestal door een verstopping die het bloed naar het hart of de hersenen blokkeert. De meest voorkomende oorzaak is een ophoping van vetafzettingen op de binnenwand van de bloedvaten.
Een hoog cholesterol is een van de risicofactoren die deze vetafzettingen in de hand werken. De WHO noemt hoge bloedlipiden samen met een hoge bloeddruk, een hoge bloedsuiker en overgewicht als tussenliggende risicofactoren. Ze zijn meetbaar bij uw huisarts en wijzen op een groter risico op een hartinfarct, een beroerte, hartfalen en andere complicaties.
Een verhoogd cholesterol staat zelden alleen. Het risico op hart- en vaatziekten wordt groter naarmate er meer risicofactoren samenkomen, zoals roken, een verhoogde bloeddruk, diabetes, weinig bewegen en overgewicht. Uw arts kijkt daarom naar uw globale cardiovasculaire risico: hoe meer extra risicofactoren, hoe belangrijker het is om uw cholesterol te verlagen. Meer over het hele plaatje leest u in onze gids over hart- en vaatziekten.
Hoeveel Belgen hebben een verhoogd cholesterol?
Een hoog cholesterol komt vaak voor, maar veel mensen weten het niet:
- In de Gezondheidsenquête 2023-2024 van Sciensano gaf 11,1% van de Belgen vanaf 15 jaar aan dat ze hoge bloedlipiden zoals cholesterol hebben.
- In het Belgisch gezondheidsonderzoek van 2018 werd het cholesterolgehalte ook effectief gemeten. Slechts 1 op de 3 personen met een hoog cholesterolgehalte in het bloed, of die cholesterolverlagende middelen nam, meldde zelf te veel cholesterol te hebben.
- Bij 13% van de mannen van 18 tot 39 jaar gaf de cholesterol al een risico.
Sciensano raadt daarom vanaf 40 jaar een preventief medisch onderzoek bij de huisarts aan. Zo kunt u een te hoog cholesterolgehalte vroeg opsporen.
Cholesterol verlagen met voeding
Voeding heeft invloed op uw cholesterolgehalte. Het gaat dan minder om de cholesterol in uw eten zelf en meer om het soort vet dat u eet, binnen een evenwichtige voeding.
Vervang verzadigd vet door onverzadigd vet
Verzadigd vet zit vooral in dierlijke producten zoals vet vlees, boter, room, kaas en volle melkproducten. Ook kokosvet, palmolie en gehard plantaardig vet bevatten veel verzadigd vet. Verzadigd vet kan het cholesterolgehalte in uw bloed verhogen, en daarmee mogelijk ook het risico op hart- en vaatziekten.
De Hoge Gezondheidsraad en de WHO raden aan om niet meer dan 10% van uw dagelijkse energie uit verzadigd vet te halen.
Vervang verzadigd vet door onverzadigd vet, dan daalt het LDL-cholesterol en stijgt het HDL-cholesterol. Vervangt u het vooral door wit brood en producten met toegevoegde suikers, dan levert dat volgens Gezond Leven geen winst op.
Onverzadigde vetten vindt u in:
- vloeibare plantaardige oliën, zoals olijfolie, koolzaadolie, zonnebloemolie en maïsolie;
- zachte margarine in een kuipje en vloeibare margarine in een fles;
- noten, zaden en vette vis.
Vuistregel: kies een vetstof die vloeibaar of zacht is bij koelkasttemperatuur. Harde margarine in een wikkel en boter bevatten meer verzadigde vetzuren.
Eet vette vis, noten en peulvruchten
Sommige voedingsmiddelen helpen actief om uw cholesterol te verlagen:
- Ongezouten noten. Volgens Gezond Leven is overtuigend aangetoond dat noten de slechte cholesterol verlagen en zo het risico op hart- en vaatziekten helpen indammen. Een handje ongezouten noten per dag is een goede leidraad.
- Peulvruchten. Bonen, linzen en kikkererwten bevatten pectine, een stof die de slechte cholesterol (LDL) verlaagt.
- Vette vis. Vette vis zoals zalm, makreel en haring bevat omega 3-vetzuren, die beschermen tegen hart- en vaatziekten. De Hoge Gezondheidsraad adviseert minstens 200 gram vis per week, waarvan minstens één keer vette vis.
Kies magere zuivel en minder vet vlees
Kies vaker voor magere varianten, zoals magere of halfvolle melk in plaats van volle melk, magere yoghurt of magere kwark en mager vlees. Laat vet vlees en bewerkte vleeswaren vaker liggen. De WHO adviseert ook om zichtbaar vet van vlees weg te snijden en vaker te stomen of te koken in plaats van te bakken.
Beperk transvetten en bewerkte producten
Transvetten verhogen het risico op hart- en vaatziekten nog meer dan verzadigd vet. Ze zitten vooral in gefrituurde snacks, industrieel gebak en koekjes. De WHO raadt aan om minder dan 1% van uw energie uit transvetten te halen. Op het etiket herkent u ze aan woorden als “gedeeltelijk gehard” of “gehydrogeneerd vet”.
Cholesterol verlagen met een gezonde leefstijl
Naast voeding spelen ook andere gewoonten een rol. Een gezonde leefstijl helpt om uw cholesterol te verlagen en uw hart en bloedvaten te beschermen:
- Voldoende bewegen. De WHO raadt volwassenen minstens 150 minuten matig intensieve beweging per week aan, zoals stevig wandelen of fietsen.
- Stoppen met roken. Roken beschadigt uw bloedvaten. Stoppen met roken is een van de beste stappen voor uw hart, ook als u al een verhoogd cholesterol hebt.
- Minder alcohol. Gezond Leven raadt aan om niet meer dan tien standaardglazen per week te drinken, met enkele alcoholvrije dagen. Geen alcohol is het veiligst.
- Een gezond gewicht. Volgens de WHO verhoogt overgewicht het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2.
Meer tips over gezond eten, bewegen, slapen en roken leest u in onze gids over een gezonde leefstijl. Hebt u daarnaast een hoge bloeddruk? Lees dan ook ons artikel over hoge bloeddruk.
Wanneer zijn cholesterolverlagende medicijnen nodig?
Bij sommige mensen volstaat een aangepaste leefstijl niet om het cholesterolgehalte voldoende te laten dalen. Of u medicijnen nodig hebt, hangt af van uw cholesterolwaarden én van uw totale risico op hart- en vaatziekten.
Volgens de WHO is behandeling met medicatie bij hoge bloedlipiden nodig om het cardiovasculaire risico te verlagen en hartaanvallen en beroertes te voorkomen bij mensen die dat risico lopen. Uw huisarts of cardioloog beslist samen met u welke behandeling past.
Een paar belangrijke aandachtspunten:
- Neem cholesterolverlagende medicijnen zoals voorgeschreven en stop nooit zelf zonder overleg met uw arts.
- Medicatie vervangt een gezonde leefstijl niet. Beide werken samen.
- Overweegt u voedingssupplementen of producten die beweren uw cholesterol te verlagen? Bespreek dat eerst met uw arts of apotheker, zeker als u al medicijnen neemt, zwanger bent of borstvoeding geeft.